Tijd

 

Up ]

down

 

De Romeinen en het horloge

Hoe wisten de oude Romeinen hoe laat het was? Hadden ze toen alhorloges? En hadden ze kalenders, met aanduiding van maanden, weken en dagen, zoals wij erhebben? En hoe gaven ze een jaartal aan? Wij tellen nu vanaf de geboorte van Jezus vanNazareth. Maar vˇˇr Jezus'geboorte bestond Rome al meer dan 750 jaar. Het is nodig datjedaar iets over weet.

Een eerste eigenaardigheid van de datering bij de Romeinen bestaathierin dat ze daarvoor steeds rangtelwoorden gebruiken. Wij zullen nu bv. zeggen:op 2 juni, of: in hetjaar 1000, of: tussen 9 en 10. In Rome zou dat luiden: op de 2e (dag)van (de maand) juni, of: in het 1000e jaar, of: in het 10e uur. Ze gebruikten daarvoorgeenvoorzetsels: de ablatief volstond. Deze geeft namelijk ook het tijdstip aanwaarop iets gebeurt.

Een tweede verschil betreft het woord uur. Bij ons kan dat twee dingenbetekenen, zoals je kunt afleiden uit deze twee voorbeelden: Het is nu juist drie uur,en: Het duurt nu al drie uur. In Rome had het woord h˛ra alleen de tweede'betekenis: die van een tijdsduur. Daarom konden ze niet anders dan rangtelwoordengebruiken om aan te geven hoe laat het was; in plaats van te zeggen: het is tussen 9 en 10uur, moest het antwoord wel zijn: het is het 10e uur.

Een derde verschil was dat het woord "uur" bij hen niet,zoals bij ons, 1/24e was van de tijd tussen middernacht en middernacht: het woordbetekende 1/12e van de tijd tussen zonsopgang en zonsondergang. Als wij nu zeggen:het is tussen 9 en 10, bedoelen we: nu ts het 10e uur bezig sinds middernacht. Als deRomeinen zegden: het is nu het 10e uur, betekent dat: het 10e sinds zonsopgang. Omgerekendin moderne taal betekent dat, althans rond 21 maart en 21 september, tussen 3 en 4 uur nade middag.

En dan zijn we nog niet klaar met de verschillen. Er is nog een vierde.In Rome werden de uren korter of langer met de seizoenen. Alleen bij delentenachtevening 21 maart) en hertstnacntevening (21 september) waren de uren van de dageven lang als onze uren van nu. Alleen dan immers duurt de dag net even lang als de nacht,dus 12 van onze uren. Maar rond de 21e juni duurde een uur wel vijf kwartier, en rond de21e december nog slechts drie kwartier. Het 10e uur betekende rond 21 juni dus niet meer:tussen 3 uur en 4 uur na de middag, maar veeleer: tussen 5 uur en 6.15 uur. Je ziet dathet niet eenvoudig is. En welk horloge was in staat geweest om die zo veranderlijke urenjuist aan te geven?

s Nachts stelde men zich met nog minder precieze aanduidingen tevreden.Men verdeelde de tijd tussen zonsondergang en zonsopgang in vier gelijke delen. vitiliaeof nachtwakers. De derde vigilia begon dus om middernacht, zoals het 7e uur preciesop oe miciciag begon. Hoe laat 's nachts iets gebeurde, werd dan aangegeven met: in deeerste, de tweetje... nachtwake. Desnoods kon dat nog wat nader worden bepaald, bijv. inhet begin van ..., tegen het einde van ... Ook hier werd geen voorzetsel gebruikt: deablatief volstond; zo bijv. prima vigilia: in de eerste nachtwake.

Maar hoe konden de Romeinen overdag, al was het maar op een uur na,uitmaken hoe laat het was? Ze hadden immers geen horloges. Toch konden ze dat. Ze haddennamelijk twee soorten tijdmeters, een die de zon gebruikte: de zonnewijzerof solˇrium,en een die het water gebruikte: het wateruurwerk. Ze hadden die uitvindingenniet zelf gedaan, maar ze van de zo vindingrijk Grieken overgenomen, zoals trouwens denaam horol˛gium bewijst, die voo de twee soorten tijdmeters gebruikt werd. Wat eenzonnewijzer is, weet je wel: een dunne staaf waarvan de zon de schaduw aftekent op eenwitte vloer of muur, waarop met strepen en cijfers de uurverdeling is aangegeven. Deschaduw speelt dan dezelfde rol als de wijzers van onze horloges, en de gron of muur dientdaarbij tot wijzerplaat. Het is wel duidelijk dat men daarme geen minuten kan bepalen.Hetwoord minuut komt wel van het Latijn, maar het had helemaal niets met tijd te maken.Men zij: "een tiende deel van een uur", en niet: "maar vijf minuten',terwijl het bij ons toch voor de hand zou liggen dat zˇ te zeggen.

Als de zon niet scheen, konden ze zich met een ander soort horolˇgiumbehelpen: het wateruurwerk. Dat was een doorschijnend vat waarin men door een gaatjebovenaan vanaf zonsopgang zonder ophouden water liet lopen. De eerste keer liet men hetwater lopen tot zonsondergang en sloot het dan af Daarna werd de hoogte die het waterbereikt had met fijne streepjes op de wand van het vat nauwkeurig in twaalf gelijke delenverdeeld. Elk streepje vertegenwoordigde dus een uur. Daarmee was het horloge klaar. Menhoefde maar iedere morgen opnieuw het water in het leeggemaakte vat te laten lopen, en opelk ogenblik van de dag kon men dan aan het waterpeil aflezen hoe laat het ongeveerwas. Ook hier kon men dat moeilijk op een paar minuten na nauwkeurigzeggen. Daarenboven moest men er rekening mee houden dat de uren langer of korter werdenmet de seizoenen. Daar hadden de Grieken wel een slimme oplossing voor bedacht, maar dieoplossing verminderde nog de al niet zo grote nauwkeurigheid van de tijdbepaling.

Ondanks dat gebrek aan preciesheid hechtten de Romeinen toch veelbelang aan de uurverdeling van de dag. Het dagelijks leven werd er grotendeels doorbepaald. De thermen gingen op een bepaalduur open of dicht, de spelen vingen op een vast uur aan, men hield er rekening mee voor demaaltijden, voor de markt, voor processen enz. In de huizen van rijke Romeinen was het danook niet ongewoon dat een slaaf als taak had het begin van elk nieuw uur te komenaankondigen.

 
 top

Carpe translationem

Ara Pacis ] Cursus Honorum ] Datering ] Forum Romanum ] Griezelen ] Huwelijk ] Het Romeinse leger ] Het Griekse leger ] Leiders van Rome ] Naamgeving ] Politieke organisatie ] Spreekwoorden ] Thermen ] [ Tijd ] Tijdlijn ] Toneel in Rome ] Triomfbogen ]

ę 2005, 2006 www.klassiekevertalingen.nl

Pl¨k een vertaling